07/07/2025
Στις κοινωνικές αντιλήψεις διαχρονικά εντοπίζεται ένας σύνδεσμος μεταξύ της «τρέλας» και της δημιουργικότητας, ο οποίος απεικονίζεται στον κινηματογράφο θεαματικά. Η αναπαράσταση της «τρέλας» εν γένει στην τέχνη σχετίζεται συχνά με τη δημιουργική ενέργεια και την κατοχή ενός θεϊκού φωτισμού, με την προφητεία ή την έμπνευση, τον ανόητο ή τον τρελό που «τον άγγιξε ο Θεός».[1] Στο ψυχοπαθολογικό βίωμα αποδίδεται η ορμή για υψηλή δημιουργία, και ο ψυχικά πάσχων ταυτίζεται με την καλλιτεχνική ιδιοφυία.[2]
Σε καλλιτεχνικό επίπεδο, η ρηξικέλευθη τέχνη θεωρήθηκε εκείνη που αγγίζει τα όρια της παραφροσύνης και δημιουργικά αποκλίνει από τις πολιτιστικές και καλλιτεχνικές νόρμες που λαμβάνονται ως η «ορθολογική παράδοση». Σε κοινωνικό επίπεδο, η «τρέλα» υπήρξε στρατηγική του καλλιτέχνη που επιθυμεί να επικοινωνήσει τη διαφωνία του ενάντια στο κυρίαρχο πλαίσιο. Από τους αρχαίους Έλληνες ως το δράμα του Σαίξπηρ και τους σύγχρονους αφηγητές, ο λόγος του «παραλογισμού» ύψωσε τη φωνή του ενάντια σε ένα άδικο σύστημα.[1]
Στον κινηματογράφο, η ψυχική νόσος του καλλιτέχνη έλαβε «σάρκα και οστά» υπό το φως αυτής της εξιδανικευμένης διάστασης του φιλμικού χαρακτήρα με δημιουργικό οίστρο και καλλιτεχνικό μεγαλείο, το οποίο με τη σειρά του συμπλέχτηκε με την ψυχική υπεροχή αλλά και ευθραυστότητα.
Ενδεικτικά[3]:
1.Lust for life (Minnelli, 1956)
Στην ταινία Lust for life (1956), η μαγική εικονoπλασία του Minnelli φέρνει στη μεγάλη οθόνη την υψηλή τέχνη του Vincent van Gogh, την ταραχώδη ζωή του και την πάλη της ψυχής του ως την αυτοχειρία.
2. Camille Claudel (Nuytten, 1988)
Η ομώνυμη κινηματογραφική μεταφορά της ζωής της γλύπτριας του 19ου αιώνα Camille Claudel, από τη γνωριμία της με τον γλύπτη Auguste Rodin ως την εισαγωγή της σε ψυχιατρική κλινική, συγκινεί. Ο εύθραυστος και υπερήφανος ψυχισμός της μετά τον χωρισμό της με τον Rodin την οδηγεί σε απομόνωση, συναισθηματική καταρράκωση, σε παρανοειδείς ιδέες. Εγκαταλελειμμένη από την οικογένειά της, το κορίτσι με την «τρέλα της λάσπης» πεθαίνει ύστερα από 30 χρόνια εγκλεισμού στο άσυλο του Montfavet.
3.Shine (Hicks, 1996)
Στην ταινία Shine (Hicks, 1996) αποτυπώνονται το μουσικό μέγεθος του πιανίστα David Helfgott, η διαταραγμένη σχέση με τον πατέρα του, η ψυχοκοινωνική του έκπτωση και η εξέλιξή της σε σοβαρή ψυχική νόσο, ο χρόνιος εγκλεισμός του σε ψυχιατρική κλινική και η δύσκολη επανείσοδος στην κοινωνία.
-
Black Swan (Aronofsky, 2010)
Στο ψυχολογικό θρίλερ Black Swan (2010), o Aronofsky σκηνοθετεί μία μπαλαρίνα που κάτω από την πίεση του διπλού της ρόλου (Λευκού και Μαύρου Κύκνου) στη «Λίμνη των Κύκνων», τον ανταγωνισμό των συναδέλφων και τον ασφυκτικό έλεγχο της μητέρας της, χάνει τον εαυτό της σε μία μεταμόρφωση από τη λευκή αθωότητα στη μαύρη πανουργία.
5.Birdman (Iñárritu, 2014)
Στη μαύρη κωμωδία Birdman or (The Unexpected Virtue of Ignorance) του Iñárritu, ένας ηθοποιός στην παρακμή της καριέρας του ακούει τη φωνή του Birdman, του ρόλου–σούπερ ήρωα που τον έκανε διάσημο. Ταυτίζεται μαζί του και με τις δυνάμεις του τηλεκινεί αντικείμενα, μετεωρίζεται ο ίδιος και πετά μακριά από την πραγματικότητα. Τα όρια του νου και της σωματικής αυτοαντίληψης του χαρακτήρα διασαλεύονται.
Τα κινηματογραφικά παραδείγματα είναι απειράριθμα. Ζωγράφοι, γλύπτες, μουσικοί, χορευτές, ηθοποιοί, σκηνοθέτες, λογοτέχνες και ποιητές, πρόσωπα υπαρκτά ή φανταστικά, καταλαμβάνουν τον πρωταγωνιστικό ρόλο σε ταινίες που καθηλώνουν, αισθητοποιώντας την ψυχική ασθένεια σε ένα κράμα με την καλλιτεχνική δημιουργικότητα, το ταλέντο και την έμπνευση. Κοινός παρονομαστής αυτών των αναπαραστάσεων, τόσο των εξωραϊστικών ή ανεδαφικών όσο και των ρεαλιστικών, είναι η εστίαση στο βάθος της ευαίσθητης ανθρώπινης ψυχής, της αγωνίας και της υπέρβασής της. Και ένα κατεξοχήν κατάλληλο φιλμικό σχήμα για να την αναδείξει –παρά ενίοτε την υπερβολή του– είναι η θαυμάσια, περίπλοκη και γοητευτική μορφή του καλλιτέχνη.
Βιβλιογραφικές αναφορές
[1] Vitkus, Daniel J. “Madness and Misogyny in Ken Kesey’s One Flew over the Cuckoo’s Nest.” Alif: Journal of Comparative Poetics. 1994; 14: 64-90.
[2] Οικονόμου, Μ., Χαρίτση, Μ., Λουκή, Ε., Γερουλάνου, Κ., & Ξανθοπούλου, Ε. “Συναντήσεις Τέχνης και Ψυχιατρικής: Συγκλίσεις και αποκλίσεις”. Στίγμα. 2010; Έξτρα Τεύχος 2010: 35-40.
[3] Διαμαντοπούλου, Νέλλη. Η Ψυχική Διαταραχή στον Κινηματογράφο: αναπαραστάσεις και προεκτάσεις. Αθήνα: Αιγόκερως, 2016.
Comments are closed.