24/12/2025
Στην ταινία Good Will Hunting (Gus Van San, 1997), στη γνωστή σκηνή με το παγκάκι, ανάμεσα στον ψυχοθεραπευτή Sean (Robin Williams) και τον νεαρό ιδιοφυή θεραπευόμενό του Will (Matt Damon), εκτυλίσσεται μία χαρακτηριστική μετάβαση Καταστάσεων του Εγώ. Η φράση “You’re just a kid” του Sean λειτουργεί ως καθρέφτισμα-τομή στην ψυχική δυσκαμψία του Will, διακόπτοντας ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο επικοινωνίας. Η σκηνή αυτή δεν αφορά τόσο στην αλήθεια των λόγων, αλλά κυρίως στη θέση από την οποία αυτοί εκφέρονται· και ακριβώς αυτή η διάκριση αποτελεί τον πυρήνα της Συναλλακτικής Ανάλυσης του Eric Berne.
Οι Καταστάσεις του Eγώ στη Συναλλακτική Ανάλυση του Eric Berne: Γονέας, Ενήλικος, Παιδί
Η Συναλλακτική Ανάλυση του Eric Berne δεν υπόσχεται να διεισδύσει στον χώρο του ασυνειδήτου. Κάνει κάτι, σαφώς, λιγότερο εντυπωσιακό αλλά περισσότερο απτό και λειτουργικό: Κοιτά την ψυχική ζωή εκεί όπου γίνεται διάλογος· εκεί όπου οι εσωτερικές μας δομές αποκαλύπτονται στη σκηνή τής καθημερινής επικοινωνίας.
Υπάρχει μία ερώτηση που σπάνια κάνουμε στον εαυτό μας: «Από ποιον εαυτό μου μιλάω αυτήν τη στιγμή;». Όχι τι λέω· όχι αν έχω δίκιο. Αλλά ποια εσωτερική φωνή μέσα μου είναι αυτή που έχει πάρει τον λόγο.
Ο Berne υποστηρίζει ότι δεν μιλάμε ποτέ “ουδέτερα”. Μιλάμε πάντα ως μία από τις τρεις βασικές Καταστάσεις του Εγώ μας: τον Γονέα, το Παιδί ή τον Ενήλικο. Και το πρόβλημα δεν είναι ότι εναλλασσόμαστε. Το πρόβλημα είναι ότι συχνά δεν το καταλαβαίνουμε.
Ο Γονέας: η φωνή υπεράνω του διαλόγου
Ο Γονέας είναι η φωνή που μιλά σαν να έχει ήδη κλείσει τη συζήτηση. Δεν ρωτά· δηλώνει. Δεν εξετάζει· γνωρίζει. Είναι η διακήρυξη της αυθεντίας, της ηθικής, του “έτσι πρέπει”.
-
Αυτό δεν γίνεται όπως το κάνεις.
-
Γιατί;
-
Γιατί δεν γίνεται.
Ο Γονέας μπορεί να είναι φροντιστικός ή επικριτικός, προστατευτικός ή ασφυκτικός. Σε κάθε περίπτωση, λειτουργεί με κανονιστική βεβαιότητα, μία βεβαιότητα που είναι ταυτόχρονα η δύναμη και ο κίνδυνός του.
Όταν δύο Γονείς συναντιούνται, ο διάλογος μοιάζει με σύγκρουση κανονισμών:
-
Πάντα έτσι το κάναμε.
-
Και γι’ αυτό δεν προχωρήσαμε ποτέ.
Δεν υπάρχει ανταλλαγή. Υπάρχει αντιπαράθεση δογμάτων.
Το Παιδί: η φωνή που δεν εξηγεί
Το Παιδί δεν επιχειρηματολογεί, αλλά αισθάνεται. Είναι η φωνή της επιθυμίας, του φόβου, της αντίδρασης, της χαράς. Μπορεί να είναι ελεύθερο και δημιουργικό ή προσαρμοσμένο και φοβισμένο.
-
Δεν αντέχω άλλο.
-
Μα αντικειμενικά…
-
Δεν με νοιάζει το “αντικειμενικά”.
Το Παιδί δεν ζητά ανάλυση· ζητά αναγνώριση. Και όταν δεν τη βρίσκει, συχνά προκαλεί.
-
Δεν θα μου πεις εσύ τι να κάνω!
-
Πρόσεχε πώς μιλάς.
Από τη θέση του Παιδιού, γεννιούνται πολλές συγκρούσεις που μοιάζουν λογικές, αλλά είναι καθαρά συναισθηματικές αναμετρήσεις.
Ο Ενήλικος: η φωνή του ορθού λόγου
Ο Ενήλικος είναι ο μόνος που βρίσκεται πραγματικά στο παρόν. Δεν κουβαλά έτοιμους κανόνες ούτε παλιά συναισθηματικά σενάρια. Ρωτά, εξετάζει, συγκρίνει: «Τι δεδομένα έχουμε;», «Τι επιλογές υπάρχουν;», «Τι συνεπάγεται η καθεμιά;»
Ο Ενήλικος δεν είναι ανώτερος. Είναι, όμως, ουσιαστικά ενεργός. Γι’ αυτό εμφανίζεται σπάνια –διότι απαιτεί κόπο, ανοχή στην αβεβαιότητα και διάθεση να μην κερδίσει κατ’ ανάγκη στη σύγκρουση.
Όταν δύο Ενήλικοι συναντιούνται, η επικοινωνία γίνεται σχεδόν “αόρατη”, ρέει. Δεν υπάρχει δράμα.
Όταν οι φωνές δεν ταιριάζουν
Η ένταση γεννιέται όχι από τη διαφωνία, αλλά από την ασυμβατότητα των Καταστάσεων.
Ένας Ενήλικος που μιλά σε Παιδί:
-
Δες τα δεδομένα. Δεν υπάρχει λόγος να ανησυχείς.
-
Αλλά ανησυχώ.
Ένας Γονέας που μεταμφιέζεται σε γνώστη:
-
Σου μιλάω αντικειμενικά: αυτό δεν είναι σοβαρό.
-
Με ποια κριτήρια;
-
Με την εμπειρία μου.
Και κάπου εδώ αρχίζουν τα ψυχολογικά παιχνίδια: επαναλαμβανόμενα σενάρια επικοινωνίας που δεν λύνουν τίποτα, αλλά είναι τόσο οικεία που μοιάζουν ασφαλή.
Τι πραγματικά προτείνει ο Berne
Η Συναλλακτική Ανάλυση δεν σε καλεί να “γίνεις Ενήλικος”. Σε καλεί να καταλάβεις από “πού” μιλάς, από ποια Κατάσταση του Εγώ σου μιλάς.
Γιατί τη στιγμή που αναγνωρίζεις και λες: «Τώρα μιλάω ως Γονέας.» ή «Τώρα μιλά το Παιδί από μέσα μου.», δεν αλλάζεις ως δια μαγείας, αλλά παύεις να είσαι απόλυτα ταυτισμένος. Και αυτή η μικρή απόσταση, η μετατόπιση από την ταυτότητα στη θέση, είναι ίσως η πιο ουσιαστική συμβολή του Eric Berne: η δυνατότητα να δεις τη σκηνή στην οποία παίζεις, ενώ παίζεται.
* Το άρθρο βασίζεται σε ανάρτηση της συντάκτριας από το προσωπικό της ιστολόγιο. Βλ. https://psychormito.wordpress.com/2013/09/23/%cf%80%ce%b5%cf%82-%ce%bc%ce%bf%cf%85-%cf%80%ce%bf%ce%b9%ce%bf%cf%82-%ce%b5%ce%b1%cf%85%cf%84%cf%8c%cf%82-%cf%83%ce%bf%cf%85-%ce%bc%ce%b9%ce%bb%ce%ac%ce%b5%ce%b9/
Comments are closed.