Στην ταινία Good Will Hunting (Gus Van San, 1997), στη γνωστή σκηνή με το παγκάκι, ανάμεσα στον ψυχοθεραπευτή Sean (Robin Williams) και τον νεαρό ιδιοφυή θεραπευόμενό του Will (Matt Damon), εκτυλίσσεται μία χαρακτηριστική μετάβαση Καταστάσεων του Εγώ. Η φράση “You’re just a kid” του Sean λειτουργεί ως καθρέφτισμα-τομή στην ψυχική δυσκαμψία του Will, διακόπτοντας ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο επικοινωνίας. Η σκηνή αυτή δεν αφορά τόσο στην αλήθεια των λόγων, αλλά κυρίως στη θέση από την οποία αυτοί εκφέρονται· και ακριβώς αυτή η διάκριση αποτελεί τον πυρήνα της Συναλλακτικής Ανάλυσης του Eric Berne.

Οι Καταστάσεις του Eγώ στη Συναλλακτική Ανάλυση του Eric Berne: Γονέας, Ενήλικος, Παιδί

Η Συναλλακτική Ανάλυση του Eric Berne δεν υπόσχεται να διεισδύσει στον χώρο του ασυνειδήτου. Κάνει κάτι, σαφώς, λιγότερο εντυπωσιακό αλλά περισσότερο απτό και λειτουργικό: Κοιτά την ψυχική ζωή εκεί όπου γίνεται διάλογος· εκεί όπου οι εσωτερικές μας δομές αποκαλύπτονται στη σκηνή τής καθημερινής επικοινωνίας.

Υπάρχει μία ερώτηση που σπάνια κάνουμε στον εαυτό μας: «Από ποιον εαυτό μου μιλάω αυτήν τη στιγμή;». Όχι τι λέω· όχι αν έχω δίκιο. Αλλά ποια εσωτερική φωνή μέσα μου είναι αυτή που έχει πάρει τον λόγο.

Ο Berne υποστηρίζει ότι δεν μιλάμε ποτέ “ουδέτερα”. Μιλάμε πάντα ως μία από τις τρεις βασικές Καταστάσεις του Εγώ μας: τον Γονέα, το Παιδί ή τον Ενήλικο. Και το πρόβλημα δεν είναι ότι εναλλασσόμαστε. Το πρόβλημα είναι ότι συχνά δεν το καταλαβαίνουμε.

Ο Γονέας: η φωνή υπεράνω του διαλόγου

Ο Γονέας είναι η φωνή που μιλά σαν να έχει ήδη κλείσει τη συζήτηση. Δεν ρωτά· δηλώνει. Δεν εξετάζει· γνωρίζει. Είναι η διακήρυξη της αυθεντίας, της ηθικής, του “έτσι πρέπει”.

• Αυτό δεν γίνεται όπως το κάνεις.

• Γιατί;

• Γιατί δεν γίνεται.

Ο Γονέας μπορεί να είναι φροντιστικός ή επικριτικός, προστατευτικός ή ασφυκτικός. Σε κάθε περίπτωση, λειτουργεί με κανονιστική βεβαιότητα, μία βεβαιότητα που είναι ταυτόχρονα η δύναμη και ο κίνδυνός του.

Όταν δύο Γονείς συναντιούνται, ο διάλογος μοιάζει με σύγκρουση κανονισμών:

• Πάντα έτσι το κάναμε.

• Και γι’ αυτό δεν προχωρήσαμε ποτέ.

Δεν υπάρχει ανταλλαγή. Υπάρχει αντιπαράθεση δογμάτων.

Το Παιδί: η φωνή που δεν εξηγεί

Το Παιδί δεν επιχειρηματολογεί, αλλά αισθάνεται. Είναι η φωνή της επιθυμίας, του φόβου, της αντίδρασης, της χαράς. Μπορεί να είναι ελεύθερο και δημιουργικό ή προσαρμοσμένο και φοβισμένο.

• Δεν αντέχω άλλο.

• Μα αντικειμενικά…

• Δεν με νοιάζει το “αντικειμενικά”.

Το Παιδί δεν ζητά ανάλυση· ζητά αναγνώριση. Και όταν δεν τη βρίσκει, συχνά προκαλεί.

• Δεν θα μου πεις εσύ τι να κάνω!

• Πρόσεχε πώς μιλάς.

Από τη θέση του Παιδιού, γεννιούνται πολλές συγκρούσεις που μοιάζουν λογικές, αλλά είναι καθαρά συναισθηματικές αναμετρήσεις.

Ο Ενήλικος: η φωνή του ορθού λόγου

Ο Ενήλικος είναι ο μόνος που βρίσκεται πραγματικά στο παρόν. Δεν κουβαλά έτοιμους κανόνες ούτε παλιά συναισθηματικά σενάρια. Ρωτά, εξετάζει, συγκρίνει: «Τι δεδομένα έχουμε;», «Τι επιλογές υπάρχουν;», «Τι συνεπάγεται η καθεμιά;»

Ο Ενήλικος δεν είναι ανώτερος. Είναι, όμως, ουσιαστικά ενεργός. Γι’ αυτό εμφανίζεται σπάνια –διότι απαιτεί κόπο, ανοχή στην αβεβαιότητα και διάθεση να μην κερδίσει κατ’ ανάγκη στη σύγκρουση.

Όταν δύο Ενήλικοι συναντιούνται, η επικοινωνία γίνεται σχεδόν “αόρατη”, ρέει. Δεν υπάρχει δράμα.

Όταν οι φωνές δεν ταιριάζουν

Η ένταση γεννιέται όχι από τη διαφωνία, αλλά από την ασυμβατότητα των Καταστάσεων.

Ένας Ενήλικος που μιλά σε Παιδί:

• Δες τα δεδομένα. Δεν υπάρχει λόγος να ανησυχείς.

• Αλλά ανησυχώ.

Ένας Γονέας που μεταμφιέζεται σε γνώστη:

• Σου μιλάω αντικειμενικά: αυτό δεν είναι σοβαρό.

• Με ποια κριτήρια;

• Με την εμπειρία μου.

Και κάπου εδώ αρχίζουν τα ψυχολογικά παιχνίδια: επαναλαμβανόμενα σενάρια επικοινωνίας που δεν λύνουν τίποτα, αλλά είναι τόσο οικεία που μοιάζουν ασφαλή.

Τι πραγματικά προτείνει ο Berne

Η Συναλλακτική Ανάλυση δεν σε καλεί να “γίνεις Ενήλικος”. Σε καλεί να καταλάβεις από “πού” μιλάς, από ποια Κατάσταση του Εγώ σου μιλάς.

Γιατί τη στιγμή που αναγνωρίζεις και λες: «Τώρα μιλάω ως Γονέας.» ή «Τώρα μιλά το Παιδί από μέσα μου.», δεν αλλάζεις ως δια μαγείας, αλλά παύεις να είσαι απόλυτα ταυτισμένος. Και αυτή η μικρή απόσταση, η μετατόπιση από την ταυτότητα στη θέση, είναι ίσως η πιο ουσιαστική συμβολή του Eric Berne: η δυνατότητα να δεις τη σκηνή στην οποία παίζεις, ενώ παίζεται.

* Το άρθρο βασίζεται σε ανάρτηση της συντάκτριας από το προσωπικό της ιστολόγιο. Βλ. https://psychormito.wordpress.com/2013/09/23/%cf%80%ce%b5%cf%82-%ce%bc%ce%bf%cf%85-%cf%80%ce%bf%ce%b9%ce%bf%cf%82-%ce%b5%ce%b1%cf%85%cf%84%cf%8c%cf%82-%cf%83%ce%bf%cf%85-%ce%bc%ce%b9%ce%bb%ce%ac%ce%b5%ce%b9/

]]> 25814 https://nikaia-rentis.gov.gr/%ce%ba%ce%b1%ce%bb%ce%bb%ce%b9%cf%84%ce%ad%cf%87%ce%bd%ce%b5%cf%82-%ce%ba%ce%b1%ce%b9-%cf%88%cf%85%cf%87%ce%b9%ce%ba%ce%ae-%ce%bd%cf%8c%cf%83%ce%bf%cf%82-%cf%83%cf%84%ce%bf%ce%bd-%ce%ba%ce%b9%ce%bd/ Tue, 08 Jul 2025 10:01:46 +0000 https://nikaia-rentis.gov.gr/?p=23733

Ο κινηματογράφος από τις απαρχές του αγάπησε την ψυχιατρική θεματική, διαμορφώνοντας μία τυπολογία «τρελών» με έμφαση στη διαφορετικότητα. Οι ψυχικά ασθενείς των ταινιών, ανεξαρτήτως φύλου, εμφανίζονται τρομακτικοί, αποκλίνοντες, εμμονικοί, αφελείς, αξιολύπητοι, ακόμα και γελοιοποιημένοι στη μεγάλη οθόνη, με υπερβολικά συμπτώματα προς εντυπωσιασμό του θεατή.[1] Ωστόσο, συγκεκριμένα στους γυναικείους χαρακτήρες διακριτή είναι η επίδραση της έμφυλης ταυτότητας.

Στην ιστορία της Ψυχιατρικής οι διαγνωστικοί όροι και διαδικασίες τέθηκαν από την κυριαρχούσα αντίληψη· και αυτή δεν ήταν άλλη από την ανδρική οπτική.[2] Επί παραδείγματι, η διάγνωση της οριακής διαταραχής προσωπικότητας, όπως στο παρελθόν η υστερία, αποδόθηκε διαστρεβλωτικά «σε ένα ευρύ φάσμα συμπτωμάτων γυναικών με διαταραγμένη ή υπερβολική συμπεριφορά».[3] Στην κινηματογραφική της αποτύπωση, αυτό που ονομάζουμε «τρέλα» συνδέθηκε με τη γυναίκα πάνω στη βάση της οικειοποίησης ή της απόρριψης του κοινωνικού ρόλου του φύλου της.[4]

Στην κλασική περίοδο του Χόλλυγουντ, οι αναπαραστάσεις των γυναικείων χαρακτήρων –ανεξάρτητα αν φιλμικά δηλώνονταν ως ψυχικά ασθενείς ή όχι– αφορούσαν σε υστερικές και νευρωτικές ψυχικές καταστάσεις και συμπεριφορές, που τις περισσότερες φορές ενσάρκωναν οι πανέμορφες ντίβες της μεγάλης οθόνης, όπως η Joan Crawford ή η Bette Davis. Στην πλειονότητα των ταινιών, είναι η γυναίκα ψυχικά ασθενής που τίθεται στον ρόλο του επικίνδυνου χαρακτήρα στη βάση της ερωτικής διεκδίκησης. Στην ταινία The Dark Mirror (1946), ένας ψυχίατρος παγιδεύεται ανάμεσα σε δύο πανομοιότυπες δίδυμες, εκ των οποίων η μία είναι «καλή» και η άλλη μία «σατανική δολοφόνος». Η εξήγηση της επικινδυνότητας της ψυχικά διαταραγμένης αδελφής αποδίδεται από τον ψυχίατρο στη γυναικεία αντιπαλότητα για την ανδρική προσοχή. Ομοίως, στην ταινία Possessed (1947) η ηρωίδα τρελαίνεται και δολοφονεί τον άνδρα που την απορρίπτει.[5] Όπως ο Fuery αναφέρει, «από τον Μεσαίωνα, στη δυτική σκέψη οι γυναίκες έχουν ευθυγραμμιστεί με την τρέλα και το πάθος».[6]

Στην πορεία των χρόνων, παρά τη διεκδίκηση της γυναικείας χειραφέτησης, η ψυχοπαθολογία της γυναίκας συνέχισε τη φιλμική της απεικόνιση ως προσώπου φαύλου και επικίνδυνου. Ενδεικτικά, στην ταινία Fatal Attraction (1987) η ηρωίδα επιδιώκει την ανδρική καταστροφή, στην ταινία He Loves Me… He Loves Me Not (2002) η πρωταγωνίστρια αποδεικνύεται απρόβλεπτα επικίνδυνη προς το αντικείμενο του πόθου της, ενώ στην ταινία Single White Female (1992) οικειοποιείται την ταυτότητα και τη ζωή μίας άλλης γυναίκας που φθονεί.[7]

Φαίνεται ότι η βιομηχανία κινηματογράφου εμμένει να συμπλέκει την ψυχική ασθένεια της γυναίκας, ανεξαρτήτως διάγνωσης, με αυτό που υπολανθάνει στον φυλετικό της ρόλο: προβάλλεται, συνεπώς, ως άτομο που στοχεύει στην κατάκτηση του άλλου φύλου, με ικανότητες αποπλάνησης και συμπεριφορές βλαπτικές, ώστε να του αξίζει η τιμωρία παρά η θεραπεία.[8] Έτσι, στον κινηματογράφο, η γυναίκα ψυχικά ασθενής έχει ταυτιστεί με την εκτροπή από τα επιβαλλόμενα ήθη και πρέπει να θεραπευτεί από κάποιον ψυχίατρο (άνδρα), προκειμένου να γίνει ξανά το «καλό κορίτσι» και να επανέλθει στην κοινωνία.[5]

Ακόμα και στις ταινίες με ευνοϊκές φιλμικές αναπαραστάσεις της γυναικείας ψυχοπαθολογίας, οι γυναίκες δεν απελευθερώνονται από τις κοινωνικές νόρμες του φύλου τους. Χαρακτηριστικά, η διασπαστική διαταραχή ταυτότητας (γνωστή στο παρελθόν ως διαταραχή πολλαπλής προσωπικότητας) συνδέεται σταθερά με τη γυναικεία δυσφορία απέναντι στον κοινωνικό ρόλο του φύλου της, την καταπίεση, τη σεξουαλικότητα, αλλά και την κακοποίηση, όπως στις ταινίες The three faces of Eve (1957) και Waking Madison (2011).

Δεδομένης της διεισδυτικής επίδρασης του κινηματογραφικού μέσου στο φιλοθέαμον κοινό, απαιτείται να μην παραγνωρίζεται το γεγονός ότι η κυριαρχούσα κινηματογραφική κατασκευή της ψυχικά πάσχουσας γυναίκας διαιωνίζει δυσμενή στερεότυπα. Τα εν λόγω, μάλιστα, στερεότυπα ακολουθούν έμφυλες διαδικασίες νοηματοδότησης, παγιδεύοντας την κοινωνική οπτική στο κλισέ των «όμορφων αλλά προβληματικών γυναικών».[9]

Βιβλιογραφικές αναφορές

[1] Διαμαντοπούλου, Νέλλη. Η Ψυχική Διαταραχή στον Κινηματογράφο: αναπαραστάσεις και προεκτάσεις. Αθήνα: Αιγόκερως, 2016.

[2] Lerman, Hannah. Pigeonholing Women’s Misery: A History and Critical Analysis of the Psychoanalysis of Women in the Twentieth Century. New York: Basic Books, 1996.

[3] Wirth-Cauchon, Janet. Women and Borderline Personality Disorder: Symptoms and Stories. New Brunswick: Rutgers UP, 2001, p. 38.

[4] Chesler, Phyllis. Women and Madness. 3rd ed. New York: Four Walls Eight Windows, 1997.

[5] Kretschmar, Kelly. “Framing Femininity as Insanity: Representations of Mental Illness in Women in Post-Classical Hollywood” Master thesis. University of North Texas, 2007.

[6] Fuery, Patrick. Madness and Cinema: Psychoanalysis, Spectatorship and Culture. Basingstoke: Palgrave McMillan, 2003, p. 39.

[7] Berrita, Georgina. “The use of female mental illness as a narrative device in contemporary European film and culture” Master thesis. Manchester Metropolitan University, 2014.

[8] Pirkis Jane, Blood Warwick.R., Francis Catherine and McCallum Kerry. “On-Screen Portrayals of Mental Illness: Extent, Nature, and Impacts”. Journal of Health Communication: International Perspectives 11, 5 (2006):523-541.

[9] Tuysuz, Dilan. Mental Illness and Women in Cinema: “Beautiful and Troubled Women”. In International Perspectives on Feminism and Sexism in the Film Industry, edited by G. Sari & D. Cetin. IGI, 2019, pp. 41-58.